Een zwartboek van FNV Bondgenoten over de werkelijkheid van de Nederlandse postbezorger

Dit is een uitgave van Stichting FNV Pers t.b.v.

FNV Bondgenoten

December 2007

Oplage ???

Opmaak en druk:

FNV Bondgenoten, dienst Communicatie, unit Traffic

26689

Het onderzoek in opdracht van de Kamer is inmiddels afgerond. Enkele van de conclusies vindt u terug in deze uitgave. Het zijn conclusies die lang niet altijd even voordelig zijn voor de nieuwe postbedrijven. Niettemin zijn ze gebaseerd op vooral door de bedrijven zelf aangeleverde gegevens. Er is niet gesproken met de postbezorgers zelf. Zoals zo vaak blijkt de werkelijkheid ook in dit geval nog net een slagje erger, helaas. Daarom zet FNV Bondgenoten de praktijk tegenover de theorie. Vertegenwoordigers van de bond zijn er de afgelopen tijd op uit getrokken en vroegen meer dan honderd willekeurige postbezorgers naar hun mening. Het resultaat van wat wij zoal hebben gehoord vindt u eveneens samengevat terug in de uitgave die nu voor u ligt. Dat we deze publicatie de term ‘zwartboek’ hebben meegegeven, zal op zijn minst een indicatie zijn voor de richting waarin onze bevindingen moeten worden gezocht. Om alvast een tipje van de sluier op te lichten: eigenlijk kan FNV Bondgenoten maar één conclusie trekken. In zo’n grote sector als de postmarkt, met leuke maar laagbetaalde banen, verdienen de postbezorgers de rechtsbescherming van een arbeidsovereenkomst. Sterker nog, in deze sector moet gewoon een sectorale cao afgesproken worden die algemeen verbindend verklaard wordt. Ik hoop dat we daar samen aan gaan werken.

Henk van der Kolk,

voorzitter FNV Bondgenoten

November 2007

De postbode is dood, leve de postbezorger! Het klinkt misschien een beetje cru, maar dit is wel degelijk wat we in de praktijk zien gebeuren. Het woord postbode kan worden opgenomen in de catalogus van verdwijnende beroepen. Wat is het verschil? Een postbode heeft een volledige baan, hij (of zij, uiteraard) werkt op het distributiecentrum, sorteert de routes mee en bezorgt ook de post. Postbezorger daarentegen is wat in de Verenigde Staten ook wel een McJob wordt genoemd: een uitgeklede baan. De postbezorger neemt slechts een deel van de functie van de postbode over: hij (of zij, uiteraard) bezorgt alleen aan huis, heeft geen arbeidsovereenkomst, een lager salaris en een onvolledige (lees: geen fulltime) baan. TNT werkt traditioneel met postbodes. Zij hebben een eigen cao en worden per uur betaald. Dit laatste klinkt misschien vreemd – want welke werknemers in Nederland worden er nou niet per uur betaald? – maar verderop in dit hoofdstuk zal blijken dat deze verworvenheid tegenwoordig niet meer voor iedereen in de postsector geldt. Het uurloon van postbodes bedraagt maximaal zo’n 15 euro. Verder genieten postbodes de gebruikelijke rechten die het gros van de andere werknemers ook hebben, zoals ontslagbescherming, pensioenopbouw, vakantietoeslag, arbeidsongeschiktheids- en werkloosheidsverzekering, en doorbetaling van loon bij ziekte. De loonkosten voor postbodes bedragen mede daardoor ongeveer 23 euro per uur. Maar er is het een en ander veranderd op de postmarkt. Voor een goed begrip van de ontwikkelingen die momenteel gaande zijn, geven we hier eerst een stukje geschiedenis weer: Al twee eeuwen is de postbezorging in Nederland het exclusieve alleenrecht van de partij die we het langst kennen onder de naam ‘staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie’, oftewel de PTT. In 1807 werden de posterijen ondergebracht bij het departement van Financiën. De eerste Postwet regelde het staatsmonopolie op het verzamelen, vervoeren en uitreiken van brieven. Bovendien golden in het hele land dezelfde tarieven, gebaseerd op gewicht en afstand. Op 1 januari 1852 deed de postzegel zijn intrede in ons land, maar het gebruik ervan bleef tot 1877 nog vrijwillig. Daarna bleef het relatief rustig op de postmarkt. Het terugbrengen van de postbezorging van vier naar drie keer per dag zorgde in de jaren twintig van de vorige eeuw nog wel voor beroering, maar tot grote opwinding leidden deze en andere veranderingen zoals de introductie van de eerste sorteermachine (in 1931) en de verzelfstandiging van de PTT (in 1989) niet. Daarna ging het echter snel. PTT werd KPN (ook 1989), de werkmaatschappij PTT Post werd TPG Post (2002), en TPG Post werd TNT Post (2006). In de tussenliggende jaren werd een al in 1999 in het Brusselse EUhoofdkwartier aangekondigde stapsgewijze liberalisering van de postmarkt doorgevoerd die gepaard ging met de komst van de nieuwkomers Sandd en Selekt Mail, die inmiddels gezamenlijk ruim tien procent van deze markt in handen hebben. Ook TNT richtte een nieuw bedrijfsonderdeel op, VSP, dat de concurrentie met de nieuwe bedrijven aan moest gaan. Op 1 januari 2008 valt de Nederlandse postmarkt geheel vrij. Dat geldt dan trouwens ook voor het gros van de overige Europese landen. Een aantal andere landen volgt in 2009 en in 2011 zal de hele EU er aan moeten geloven. Volgens berekeningen van FNV Bondgenoten hebben de nieuwkomers Sandd en Selekt Mail een potentiële groeikracht tot zeker 25 procent van de markt. Deze groei zal echter niet vanzelf gaan, en de partijen geven dat zelf ook toe. Het vinden van klanten én personeel kost energie, en om te kunnen concurreren is het voor hen naar eigen zeggen ondoenlijk om het personeel dezelfde arbeidsvoorwaarden te geven als wat de ‘grote tegenspeler’ TNT biedt. Sandd, Selekt Mail en VSP werken daarom met postbezorgers in plaats van met postbodes. De reden: postbezorgers zijn goedkoper. Veelgoedkoper zelfs, zo blijkt uit onderzoek van de bond. In het volgende hoofdstuk zullen we hierop uitgebreid op terugkomen. Wat echter is gebleven, is het plezier dat zowel postbodes als postbezorgers beleven aan hun werk. Hoewel het tegenwoordig vooral plezier met mitsen en maren is. Enkele citaten uit het onderzoek van FNV Bondgenoten:

> ‘Het is leuk werk en je bent lekker buiten, maar het is wel zwaar onderbetaald. De verdiensten staan niet in verhouding tot het werk dat je doet.’

> ‘Het is werk dat ik graag voor vast zou doen. Dan zou er ook meer geregeld zijn voor de bezorgers denk ik. Je zou er van kunnen rondkomen, en iets opbouwen voor later.’

> ‘Het is leuk werk, maar de politiek moet meer afdwingen, een CAO opleggen.’

> ‘Het is makkelijk werk en je kan je eigen tijd indelen. Maar als je ervan moet leven, heb je het niet makkelijk’, aldus een scholier.

‘Ik ben een alleenstaande moeder met twee kinderen die naar school gaan. Ik heb wel recht op bijstand, maar om te laten zien dat ik geen zin heb om hele dagen thuis te zitten ben ik postbezorger geworden bij Selekt Mail en Sandd. Je moet toch iets doen om bezig te blijven. Eigenlijk schiet ik er niets mee op, want wat ik verdien wordt weer van mijn bijstandsuitkering afgetrokken. Ik zou wel meer willen verdienen, want dan kan ik van die uitkering af. Officieel werk ik op dinsdag, donderdag en vrijdag, maar eigenlijk ben ik dagelijks met dit werk bezig. Het ophalen van de post en het sorteren wordt officieel niet als werk gerekend, terwijl het dat natuurlijk wel is. Ik doe het op de vestiging waar mijn post vandaan komt, anders ligt het hele huis vol met post. We wonen al niet groot. Hoeveel uren ik wekelijks bezig ben met dit werk weet ik niet precies, maar ook qua aantal uren is het niet zomaar een bijbaantje. Het kost veel tijd. Liefst zou ik dit werk blijven doen, maar dan moeten er wat dingen geregeld worden. Dat je premies afdraagt en sociale bescherming hebt, bijvoorbeeld als ze van je af willen. Dan kan ik eens uit de bijstand. Ik heb lang geprobeerd aan de slag te komen op andere plaatsen, maar dat lukt gewoon niet. Dan ben ik weer te oud, dan willen ze me niet omdat ik twee kinderen heb die naar school gaan, en dan ben ik weer te lang uit het arbeidsproces geweest. Blijkbaar denken ze dat je dan niets meer kunt. Als ik het goed bereken verdien ik ongeveer drie euro per uur. En van wat ik bij Sandd verdien, moet ik aan het eind van het jaar nog loonbelasting aftrekken. Het salaris stelt al nauwelijks iets voor en dan komt aan het eind van het jaar de belasting er nog eens overheen. Over verzekeringen heb ik niet nagedacht toen ik mijn contracten tekende bij Sandd en Selekt Mail. Ik denk niet dat ik verzekerd ben via de bedrijven. Ik was al lang blij dat ik iets kon gaan doen. Nu is het gewoon maar hopen dat er nooit iets misgaat als ik aan het werk ben. Als dat gebeurt heb ik echt een probleem. Voor dit werk ben je veel buiten en als het mooi weer is, is dat natuurlijk heerlijk. In de herfst en de winter is het koud en regent het vaker, maar dat geeft niet zo. Wel zou het prettig zijn als je daar een regenpak of een goede jas voor krijgt, die je kunt aantrekken tijdens je werk. Maar een regenpak of winterjas moet je zowel bij Sandd als Selekt Mail kopen. Dat is raar, je werkt voor het bedrijf en maakt er ook nog reclame voor, maar je moet het wel zelf betalen. Hetzelfde geldt voor je fiets. Bij Sandd krijg je soms een reparatiedoosje ofzo, maar daar koop je geen nieuwe fiets voor als ‘ie versleten is. En dat gaat snel, met al die post achterop.’

Het bovenstaande citaat is van wezenlijk belang wanneer men in het achterhoofd houdt dat postbezorgers anders dan postbodes geen arbeidsovereenkomst hebben maar een overeenkomst van opdracht (ovo) die uitgaat van stukloon in plaats van een uurloon. Zolang de opdrachtgever de opdrachtnemer een vergoeding uitbetaalt die lager ligt dan 40 procent van het minimumloon, dan hoeven er ook geen premies betaald te worden. Dit alles bij elkaar betekent dat de opdrachtnemer – de postbezorger dus – geen recht heeft op loondoorbetaling bij ziekte, geen pensioenopbouw geniet, geen recht heeft op WW, niet verzekerd is tegen arbeidsongeschiktheid, en geen ontslagbescherming geniet. Kan het slechter? Ja. De betaling omgerekend naar een uurloon komt volgens schattingen van de bezorgers zelf gemiddeld ver onder het minimumloon uit. Volgens eerdere berekeningen van FNV Bondgenoten verdient de postbezorger gemiddeld zo’n 6 tot 8 euro per uur. De bezorgers die wij enquêteerden kwamen zelfs nog lager uit. De loonkosten van de opdrachtgevers voor hun postbezorgers bedragen eveneens 6 tot 8 euro per uur, zolang deze laatsten inderdaad minder dan 40 procent van het minimumloon verdienen. Ter vergelijking: de loonkosten van een postbode zijn zo’n 23 euro per uur. Sandd en Selekt Mail verdedigen de arbeidsvoorwaardelijke keuzes die ze hebben gemaakt met doorgaans twee argumenten. Eén: ze zijn nog maar nieuw en moeten met beperkte middelen een plek op de markt zien te veroveren. En twee: ze schakelen bij de opbouw van hun organisatie deeltijders in die het postbezorgers-

De enquête van FNV Bondgenoten onder 120 postbezorgers schetst het volgende beeld van de huidige postbezorgers:

> 54 procent is man

> 46 procent is vrouw

De gemiddelde leeftijd van de ondervraagden is 45,29 jaar:

15 procent is jonger dan 23 jaar

17 procent is tussen 24 en 40 jaar

25 procent is tussen 41 en 50 jaar

23 procent is tussen 50 en 60 jaar

20 procent is ouder dan 60 jaar

> 31 procent is huisvrouw

> 34 procent heeft een (gedeeltelijke) uitkering (WAO, bijstand of AOW).

> 7 procent is scholier of student

> 28 procent heeft naast deze baan nog een andere baan Hiernaast gaf 27 procent van de ondervraagden aan volledig financieel afhankelijk te zijn van het werk van postbezorger. Zij werken vaak voor meerdere postbedrijven. Het merendeel van de 120 postbezorgers die wij spraken werkt voor Sandd en/of Selekt Mail. Het is ons niet gelukt toegang te krijgen tot postbezorgers bij VSP. Wij werden doorverwezen naar de persvoorlichter, die ons ook niet verder kon helpen. Wij hebben geen reden aan te nemen dat de situatie daar wezenlijk verschilt van de situatie bij Sandd en Selekt Mail.

Het gros van de postbezorgers heeft echter vaak geen flauw idee met wat voor soort overeenkomst ze werken, zo blijkt uit de rondvraag van de bond. Slechts een deel van de geïnterviewden kende de term overeenkomst van opdracht en wist te vertellen wat globaal de aard van de overeenkomst is. Uit de enquête van FNV Bondgenoten onder postbezorgers:

> 57 procent weet dat hij/zij een overeenkomst van opdracht heeft, al weet men vaak niet precies wat dat inhoudt;

> 37 procent weet niet wat voor overeenkomst hij/zij heeft, en

> 6 procent denkt dat hij/zij een arbeidsovereenkomst heeft.

Een bezorger legt uit hoe het volgens hem zit. ‘Ik weet niet hoe die overeenkomst heet, maar het is een contract van niks. Als er veel post is moet jij het bezorgen, want dat heb je afgesproken. Maar als er geen post is krijg je niks. En als je geen post kunt rondbrengen omdat je ziek bent, heb je ook pech. Als ze je helemaal niet meer nodig hebben, kan je vertrekken. Dat is nogal eenzijdig. Jij moet iets voor hen doen, maar zij hoeven niks voor jou te doen.’

> ‘Wat voor contract ik heb? Daar heb ik nooit over nagedacht. Ik heb nog nooit van een overeenkomst van opdracht gehoord. Nee, toen ik begon hebben ze me niet verteld wat dat is. We worden in elk geval per brief betaald.’

> ‘Ik weet niet precies hoe het contract heet. Niemand heeft het ons verteld bij het begin van de werkzaamheden.’

> ‘Ik heb een ovo: een overeenkomst waar je niks aan hebt.’

> ‘Ik heb getekend, maar ben niet op de hoogte gebracht dat ik bij ziekte niet betaald wordt. Wel is verteld dat ik verdien wat ik aan post wegbreng.’

‘Ik ben nu 46 en werkte sinds mijn vijftiende bij de Albert Heijn. Via de kantonrechter is dat contract ontbonden. Daarom ben ik maar post gaan bezorgen. Toen ik in de WW zat, werden de inkomsten van het bezorgen van mijn uitkering afgetrokken. Nu ik overspannen ben, mag ik juist alles houden omdat het werk op therapeutische basis is. Mijn vrouw bezorgt ook: bij Sandd, Selekt Mail en ze begint binnenkort ook bij Netwerk VSP. Ze werkt ongeveer vijftig uur per maand voor Selekt Mail en dertig voor Sandd. Ze dacht een overeenkomst voor onbepaalde tijd te hebben, maar het blijkt nu een ovo te zijn. Premies worden niet afgedragen, nee. Ik zou liever een fulltime baan hebben als postbezorger. Of desnoods parttime. Dan heb ik de nadelen van een gewone arbeidsovereenkomst, zoals minder zeggenschap over je tijdsindeling, maar ook het voordeel dat ik weer premie afdraag en ontslagbescherming heb. Mijn inkomen is nu nog erg laag, maar ik probeer de werkzaamheden als bezorger uit te bouwen. Als hetaan mij ligt, heb ik over anderhalf jaar genoeg wijken om een bestaan te kunnen opbouwen met dit werk. Dan ben ik niet meer afhankelijk van een uitkering. Daarom ben ik bezig bij andere bedrijven wijken te krijgen en zo voldoende inkomen te hebben. Als je het combineert met wijken van andere bedrijven in dezelfde buurt, die je dus tegelijk kan bezorgen, dan kom je op een hoger uurloon. Dan beur je tenslotte twee keer voor het lopen van hetzelfde stuk. Je moet wijken bij andere bedrijven zien te bemachtigen, omdat je bij één bedrijf niet te veel wijken mag hebben. Het beleid van Selekt Mail is erop gericht dat bezorgers niet meer dan twee wijken doen. Ik denk dat dit is, omdat anders de verhouding tussen het bedrijf en de bezorger verandert en een werkgever-werknemerverhouding ontstaat. Dan is het namelijk mogelijk dat je boven een bepaalde grens komt. Den Haag moet regelen dat er sociale zekerheid komt voor bezorgers. Anders krijg je mensen die twee banen moeten hebben om voldoende inkomen te kunnen hebben en intussen geen enkele zekerheid hebben. In zo’n maatschappij leven wij toch niet, denk ik? Vooraf wist ik wel dat je volgens een overeenkomst van opdracht zou werken. Had ik een gewone arbeidsovereenkomst kunnen tekenen, dan had ik dat gedaan. Dan zou ik namelijk wél het voordeel van vakantie- en snipperdagen, ziektegeld en pensioenopbouw hebben. Maar je hebt geen keuze. Het is graag of niet. Het is een slechte zaak dat bezorgers niet verzekerd zijn. Als ik ga rekenen kom ik uit op de helft van het minimumloon en dat ook nog zonder WW, pensioensopbouw, snipperdagen, vakantiegeld of doorbetaling bij ziekte. Het is een slecht contract. Selekt Mail kan zomaar zeggen: “Sorry, u bent uw wijk kwijt, we hebben u niet meer nodig.” De bezorger mag ook wel opzeggen, maar tegelijk wordt in memo’s opgeroepen dat je ruim op tijd moet melden dat je gaat stoppen en dat je zelf voor vervanging moet zorgen.’

In de praktijk blijken maar weinig postbezorgers te weten wat ze ongeveer per uur verdienen. De afgelopen periode is de vergoeding ook nog eens verlaagd, zonder de bezorgers daar vooraf over te informeren. Bij degenen die het wel weten, ligt het uurloon in ieder geval laag:

> 20 procent zegt minder dan 3 euro per uur te verdienen;

> 40 procent tussen 3 en 5 euro per uur;

> 26 procent tussen 5 en 7 euro per uur;

> 10 procent tussen 7 en 9 euro per uur;

> 4 procent tussen 9 en 13 euro per uur.

De postbezorgers die FNV Bondgenoten enquêteerde verdienen naar eigen schatting gemiddeld 5 euro per uur. Uit eerder onderzoek van de bond bleek dat postbezorgers gemiddeld tussen 6 en 8 euro per uur verdienen.

Enkele persoonlijke ervaringen:

> ‘Ik ben niet tevreden met de verdiensten. Ik ben akkoord gegaan dus kan het niet anders, maar het is eigenlijk te weinig.’

> ‘Omdat ik dit werk combineer met bezorgen voor Selekt Vracht lijkt het uurloon nog wel ergens op. Maar als je dan bedenkt dat je geen premies en bescherming hebt, geen vakantiegeld krijgt, is het eigenlijk erg laag.’

> Een ex-postbezorger: ‘Als ik met mijn laatste brief 20 minuten heen en 20 minuten terug moest fietsen voor minder dan een dubbeltje, dan keek ik even of die brief belangrijk was. Meestal was dat niet zo. Dan gooide ik de brief in de sloot.’

Wie veel brieven in dezelfde brievenbus moet stoppen, krijgt te maken met de zogenaamde ‘overlap’. De eerste envelop wordt nog vergoed tegen het ‘normale’ tarief, maar elke volgende envelop levert minder op omdat de bezorging ervan minder moeite zouden kosten. Hoewel vooral Selekt Mail gebruik zou maken van het begripoverlap, werkt Sandd op een vrijwel identieke wijze.

> ‘Selekt Mail stelt dat meerdere poststukken op één adres een tijdsbesparing opleveren. Daarom word je op deze stukken circa 60 procent gekort. De stukken moeten echter wel gesorteerd en meegenomen worden, waardoor de tijdsbesparing hooguit 20 procent bedraagt. De overlapkorting is dus veel te groot. Ook ontvang je geen vergoeding voor het sorteren, dat toch al snel een uur per 200 poststukken in beslag neemt. Dit met een gemiddelde van 500 poststukken per keer, dus tel uit je verlies. Dit werk moet dus gratis gedaan worden.’

> ’Werk is tijd en tijd is geld. Sorteren is werk en hoort erbij. Overlap is ook werk en dat zal alleen nog meer worden.’

Een man, die samen met zijn vrouw twee wijken ‘doet’: ‘Elke maand probeer ik te berekenen hoeveel ik uitbetaald krijg, maar het valt altijd lager uit dan ik had uitgerekend. Dan blijk je weer meer overlap te hebben, dan je zelf dacht, of je blijkt geen recht te hebben op een toeslag waar je wel recht op dacht te hebben, of je wordt extra gekort om weer een andere reden. Je wordt er niet vrolijk van; elke maand houd je minder over dan verwacht en je hebt het geld toch nodig.’

Meer citaten:

> ‘Wat je verdient hangt af van hoeveel post je bezorgt. Hoewel ik meer post bezorg dan een tijd geleden, verdien ik niet evenredig veel meer. Het vergoedingensysteem is veranderd. Toen ik drie jaar geleden begon kreeg je voor post tot 150 gram 8 cent, van 151 tot 1000 gram betaalde 9 cent en meer dan een kilo leverde 19 cent per poststuk op. Nu krijg je 9 cent voor een brief en 11 cent voor een boek. Je sjouwt jezelf blind voor minder geld. Dat is in het voordeel van Selekt Mail veranderd.’

> ‘Toen ik begon waren de vergoedingen hoger, maar sinds enkele jaren is het omlaag gegaan, al is er wel meer post.’

> ‘Ik bezorg al ruim drie jaar voor Sandd in wijken. Door de nieuwe betalingsstructuur ben ik er flink op achteruit gegaan. Daar is helaas niets aan te doen, terwijl we toch afhankelijk zijn van dit inkomen. Snel iets anders vinden doe je ook niet gauw. Hier ben ik niet blij mee, en vind het niet tof dat ze zo met hun bezorgers omgaan.’

‘Ik ben een man van 61 jaar en ik bezorg twee dagen per week voor Sandd en twee dagen voor Selekt Mail. Dit doe ik als zelfstandig ondernemer. Gemiddeld ben ik 40 uur per week met post bezig en ik beschouw mezelf dan ook als een prof. Over de inkomsten sta ik 19 procent BTW af. Vanwege de zelfstandigenaftrek hoef ik verder geen belasting te betalen. Zo had ik tot voor kort gemiddeld 850 euro netto in de maand. Er bleef onvoldoende geld over voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering. Nu heb ik sinds september 2007 voor Sandd met een andere tarievenstructuur te maken. Voorheen was het simpel: 8 cent per stuk tot 250 gram en 20 cent daarboven. Nu werken ze met een startvergoeding van 1,50 tot 2,00 euro per wijk, een bijlaadvergoeding van 2,50 euro voor meer post dan 30 kilo in een wijk. Elk poststuk 6 cent, en 2 cent voor overlap. Deze andere tarievenstructuur is ingesteld om mensen met buitenwijken meer te laten verdienen. Ik bezorg in het centrum van Nijmegen. Het valt niet exact te berekenen, maar als ik mijn tegenwoordige inkomen vergelijk met dat van vóór september 2007, zie ik dat ik er ongeveer 10 procent op achteruit gegaan ben. Na drie jaar zonder tariefsverandering komen ze hier dus mee. Ik vind het terecht dat mensen die in buitenwijken bezorgen meer krijgen, maar ik vind het kwalijk dat mensen die in stedelijke wijken bezorgen daarvoor moeten inleveren. En inderdaad: het is slikken of stikken. Ik weet van bezorgers, die vanwege deze verandering met bezorgen gestopt zijn. Maar dat kan niet iedereen zich permitteren. Ik voorlopig ook niet. Wat rest is hopen op de marktwerking: dat Sandd eenvoudigweg niet voldoende bezorgers meer kan krijgen, zodat ze gedwongen zijn de tarieven te verhogen. En laat het niet zijn wat Hans Andreus ooit gedicht heeft: “De hoop is een krijtwit kind, dat lacht tegen de rover die het slacht”.’

Daar is ie weer, die magische 40 procent van het minimumloon waarover we het hier al eerder hadden. En hier zegt nu ook onze overheid dat bepaalde groep werknemers, onder wie postbezorgers, geen recht hebben op enige sociale bescherming zolang ze maar een bepaald, klein deel van het wettelijk minimumloon verdienen. FNV Bondgenoten is fel tegenstander van deze laatste stellingname. In de ogen van de bond verdienen álle postbezorgers bescherming van rechtswege, en dus van een arbeidsovereenkomst. Die is hiervoor namelijk in het leven geroepen. Een werknemer met een arbeidsovereenkomst is altijd verzekerd in het kader van WW, WIA en ZW. Het verhaal wordt nog vreemder wanneer men zich realiseert dat de 40-procentregeling geldt per opdrachtgever. Iemand die werkt voor Sandd én voor Selekt Mail en die bij beide minder dan 40 procent van het minimumloon verdient, maar daar met de twee inkomens opgeteld bovenuit komt, is nog steeds niet verzekerd in het kader van de werknemersverzekeringen. FNV Bondgenoten durft daarom de stelling aan dat de nieuwkomers op de postmarkt hun opdrachtnemers bewust beperkte opdrachten geven van in totaal altijd minder dan 16 uur per week. Dan hoeven immers er geen premies betaald te worden. Hun stelling dat de opdrachtnemers niet van hun inkomen als postbezorger hoeven te leven, snijdt echter geen hout, zo leert de enquête van FNV Bondgenoten. Velen zijn wel degelijk afhankelijk van wat ze verdienen, of ze proberen in ieder geval zoveel inkomen te genereren dat ze hun uitkering kunnen beëindigen. Omdat hun opdrachtgever hen echter beperkte opdrachten geeft, proberen ze vaak ook aan de slag te komen bij ‘de concurrent’. Helaas verstrekt die met het oog op een eventuele ‘dreigende’ premiebetaling ook slechts beperkte opdrachten voor postbezorging.

Het wettelijk minimumloon is gedefinieerd per week. Het minimumuurloon is dus afhankelijk van het aantal uren dat per week gewerkt wordt. Uitgaande van een 40- urige werkweek heeft FNV Bondgenoten een schatting gemaakt van het verschil in loonkosten per uur tussen een werknemer met een cao en een arbeidsovereenkomst op basis van het wettelijk minimumloon en een opdrachtnemer met een overeenkomst van opdracht, die omgerekend het minimumloon per uur ontvangt. De bovenstaande berekening toont aan dat het loont om postbezorgers met een overeenkomst van opdracht aan te nemen, die minder dan 40 procent van het minimumloon verdienen. Wat zij ontvangen zijn tegelijk de totale kosten voor de opdrachtgever – 7,60 euro per uur – terwijl dat ongeveer 11 euro zou zijn wanneer er sprake zou zijn van een werknemer met een arbeidsovereenkomst die onder een cao valt.

Minimumuurloon bij 40 uur 7,60

Opslag vakantietoeslag 8%

Opslag vakantiedagen 7,66%

15,66%

Subtotaal 8,79

Opslag ziekteverzuim 5,00%

Wg-aandeel premies

WAO/WIA 5,15%

WAO rekenpremie 0,48%

WGA rekenpremie 0,75%

AWF 4,40%

Sectorfonds (gemiddeld) 0,99%

Opslag kinderopvang 0,28%

ZVW 6,50%

18,55%

Pensioen 2,60% 2,60%

Totaal opslag 26,15%

Totaal 11,09

Overigens is het in de praktijk nog kwalijker gesteld dan de theorie doet vermoeden. De postbezorgers krijgen zoals gezegd geen uurloon, maar een vergoeding per bezorgde brief of ander poststuk. Omgerekend blijkt deze vergoeding per saldo vaak lager uit te komen dan het wettelijk minimumloon.

‘Als je zestien jaar bent en je zoekt een bijbaantje, heb je niet erg veel keuze. Je kunt gaan afwassen, maar dan sta je de hele dag binnen, in een hete keuken. En vakken vullen bij de Albert Heijn, zoals sommige vrienden van me doen, daar krijg je een hongerloontje voor. Daarom bezorg ik samen met mijn broertje de post. Voor een paar uurtjes in de week buiten zijn verdien ik dan net zo veel als mijn vrienden die een aantal avonden in de week kwijt zijn. Omdat het werk niet te lang duurt is het ook prima te combineren met school. Als ik teveel huiswerk heb helpt mijn moeder mijn broertje soms. De term overeenkomst van opdracht hoor ik nu voor het eerst. Als het klopt dat je dan geen WW krijgt als ze je niet meer hoeven en verder ook niets opbouwt, kan ik me niet voorstellen dat er mensen zijn die hiervan moeten rondkomen. Hoeveel wijken je ook bezorgt en hoeveel uren je ook werkt, het blijft wel heel moeilijk om hiervan te kunnen leven. Voor iemand van zestien is het geen slechte bijverdienste, maar anders heb je het volgens mij heel lastig.’

‘Pas geleden moesten we met spoed naar het ziekenhuis met ons zoontje. Hij had een zware benauwdheid. Daardoor konden we de post niet goed bezorgen voor die dag. Meteen daarna hoorde ik van mijn contactpersoon dat ons contract met Sandd per direct ontbonden zou worden. We mochten geen post meer komen bezorgen. Wij vinden het jammer dat we geen post meer kunnen lopen. We weten dat Sandd veel gebrek aan personeel heeft en begrijpen daarom ook niet dat we meteen ontslagen werden. Mogen we gewoon weer post gaan lopen, dan zou dat erg fijn zijn.’ De kwestie wordt nog schrijnender omdat de postbedrijven de overeenkomst gemakkelijk kunnen opzeggen, terwijl de postbezorgers bij twee van de drie bedrijven een opzegtermijn hebben. Bij Selekt Mail geldt een opzegtermijn van vier weken, zo blijkt uit ‘Bezorgersnieuws 42a’: ‘Gaat u stoppen met de werkzaamheden, wat we natuurlijk niet hopen, dan vragen wij u rekening te houden met de opzegtermijn van vier weken. Dat staat ook in het contract’.

> ‘Werk weigeren mag niet. Maar het is wel krom. Je spreekt af dat je post bezorgt als er post is. Als er geen post is heb je pech.’

> ‘Nee, weigeren mag niet. Je gaat niet voor niets een overeenkomst aan, toch?’

> ‘Weigeren mag wel, maar dan heb je ook geen inkomen. Daar heb je dus alleen jezelf mee.’

> ‘Ja, je kunt wel iets weigeren. Telefoonboeken breng ik bijvoorbeeld niet rond. Dat kost teveel werk. Je moet overal aanbellen omdat ze niet in de bus passen. Als iemand niet thuis is moet je nog eens terug, omdat je het boek niet voor de deur mag leggen. Dan wordt het een heel schamele betaling voor al dat werk.’

‘Werken als postbezorger is een heerlijk bijbaantje, als aanvulling op je AOW. Ik ben lekker een paar dagen in de week buiten in beweging. Anders zit je maar hele dagen thuis, net als een hoop andere ouderen. Dan lijkt dit werk me gezonder. Ik werk twee dagen in de week van ongeveer zeven uur ’s morgens tot zes uur ’s avonds. Iets meer dan twintig uur. Per maand verdien ik ongeveer zevenhonderd euro. Je moet niet per uur gaan uitrekenen wat je verdient, want dan klopt het niet met het minimumloon, maar voor mij is het simpel: ik verdien een zakcentje voor de extraatjes in het leven van mij en mijn vrouw, zoals een dagje uit, een klein reisje of een sigaretje. Je loopt natuurlijk wel eens in de regen, maar dat hoort er een beetje bij hè?’

Tijdens werkzaamheden zijn bedrijven wettelijk aansprakelijk voor werknemers met een arbeidscontract. Vaak sluiten bedrijven hier een verzekering voor af. De nieuwe postbedrijven hebben geen wettelijke aansprakelijkheidsverzekering of ongevallenverzekering afgesloten voor hun opdrachtnemers. De privé-verzekering van de opdrachtnemers dekt het risico tijdens werkzaamheden niet.

Ervaringen:

> ‘Nee, ik ben niet verzekerd. Wel persoonlijk via mijn WA en ongevallenverzekering, maar niet via Selekt Mail. Voorzichtigheid met vallende fietsen en geparkeerde auto’s is dus zeer geboden. Zelf extra verzekeren kan met dit salaris absoluut niet.’

> ‘Nee, je bent niet via het bedrijf verzekerd onder werktijd. Dat is eigenlijk wel raar. We werken wel voor ze, maar zijn niet verzekerd.’

> ‘Nu je er naar vraagt, ik denk eigenlijk van niet!’

(Op de vraag: heeft u een WA-verzekering? En voor ongevallen?)

De vergoeding voor het werk zelf is al laag, maar daar kan volgens de opdrachtgevers ook echt niets extra’s bij. Zelfs niet voor bewezen gemaakte onkosten. ‘Op een shirt en een trui na moet je alles zelf kopen.’ ‘Ik heb via de belastingdienst geprobeerd kilometervergoeding te krijgen omdat we soms wel 35 kilometer rijden in een slag. Zeker als je veel zware boeken moet bezorgen. Maar dat kon niet, want je hebt geen vast dienstverband. En het bedrijf zelf geeft geen kilometervergoeding.

Lekker.’

‘Ik heb een tijdje in het havengebied bezorgd, maar daar ben ik mee gekapt. Dan reed je veertig kilometer met een paar envelopjes. Daar verlies je op. Een auto rijdt niet op water, hè!’

‘Nee, daar heb ik niet over nagedacht. Mijn tip is daarom: houd je fiets in het oog. Hij is van jezelf.’

Lang niet iedere postbezorger weet dat hij geen pensioen opbouwt en geen recht heeft op WW als Selekt Mail of Sandd hem niet meer nodig heeft. Van verzekering onder werktijd heeft men doorgaans ook geen idee.

> ‘Waarom is er verder niets geregeld? Wij werken toch evengoed hard voor onze centen? Mogen we daar dan ook een keer van uitrusten zonder verlies te lijden?’

> ‘Ik weet het niet precies, maar ik denk dat ik misschien wel pensioen opbouw.’

Van oudsher kennen we postbodes, maar dat worden er steeds minder. Inmiddels zijn bij Sandd, Selekt Mail (onderdeel van de Deutsche Post) en VSP (onderdeel van TNT) zo’n 27.000 postbezorgers werkzaam op basis van een overeenkomst van opdracht (ovo). Zij hebben géén ontslagbescherming, ontvangen géén loon als ze ziek zijn of op vakantie, hebben géén recht op WW en zijn niet verzekerd voor arbeidsongeschiktheid. Volwaardige banen worden massaal omgezet in ‘bijbanen’ zonder de rechtsbescherming van een arbeidsovereenkomst. De dagelijkse werkelijkheid van de postbezorger laat een divers beeld zien. Over het algemeen vindt de postbezorger dat hij of zij een leuke baan heeft. Jongeren zijn ook tevreden met wat zij verdienen, omdat de postbedrijven geen minimumjeugdlonen kennen. Oudere postbezorgers vinden het prettig dat ze na hun pensionering een bezigheid buitenshuis hebben en zien de inkomsten vaak als een welkome aanvulling op hun AOW. Toch is FNV Bondgenoten in haar enquête onder 120 postbezorgers maar één persoon tegengekomen die vond dat de beloning hoog genoeg was. Overigens is de beloning van de postbezorger ondoorzichtig en moeilijk controleerbaar. Er geldt een wirwar aan kortingen en toeslagen, en reistijd en sorteertijd worden vaak niet betaald. De postbezorgers die ondanks dat toch probeerden een schatting te maken van hun inkomen kwamen gemiddeld uit op 5 euro per uur. Uit eerder onderzoek van FNV Bondgenoten bleek dat de postbezorger gemiddeld tussen de 6 en de 8 euro verdient. Indien de Wet minimumloon en minimumvakantietoeslag van toepassing is op de werkzaamheden van de postbezorger, hebben we sterke aanwijzingen dat daar over het algemeen niet aan voldaan wordt. De meeste postbezorgers die wij spraken waren tussen de vierentwintig en zestig jaar. Een deel van hen is economisch afhankelijk van het werken als postbezorger of wil dat worden. Wij spraken uitkeringsgerechtigden (bijstand, WAO of WIA) die via hun baan als postbezorger proberen uit de uitkering te komen. Dat zal ze helaas niet snel lukken. Postbezorgers worden namelijk vaak niet meer dan twee dagen per week ingezet bij één bedrijf. Voor opdrachtnemers die minder dan 40 procent van het minimumloon verdienen hoeven geen premies werknemersverzekeringen afgedragen te worden. Dit in tegenstelling tot werknemers met een arbeidsovereenkomst. Wij hebben dan ook de stellige indruk dat de postbedrijven sturen op die grens van 40 procent van het minimumloon. Bruto is dat immers netto. Een postbezorger die 7,60 euro kost, ontvangt dan zelf ook 7,60 euro. Dit betekent echter dat de postbezorger niét verzekerd is voor WW, Ziektewet en WIA. Het kan nog schrijnender, want de grens van 40 procent van het minimumloon geldt per opdrachtgever. Wij zijn veel postbezorgers tegengekomen die bij twee of zelfs drie postbedrijven aan de slag zijn om economische zelfstandigheid te realiseren. Daarom kunnen we ook spreken van Amerikaanse toestanden in Nederland: werknemers hebben verschillende baantjes nodig, verdienen net voldoende of net niet om het hoofd boven water te houden, en kunnen niet terugvallen op welke vorm van rechtsbescherming dan ook. Er zijn maar weinig postbezorgers die wisten wat een overeenkomst van opdracht precies inhoudt. Inmiddels weten de meesten dat zij hun diensten aanbieden op basis van een ovo, maar dat werd vaak pas duidelijk in discussies met collega’s. Dat er sprake is van een ‘partijbedoeling’ zoals het ministerie van Economische Zaken schetst in haar onderzoek is in veel gevallen dan ook zeer twijfelachtig. Zoals een postbezorger zei: ‘Ik had liever een arbeidsovereenkomst, maar het was slikken of stikken.’ Wat ons én de postbezorgers verbijsterde was het feit dat het gros onverzekerd rondloopt. Werkgevers zijn wettelijk aansprakelijk voor hun werknemers, en vaak sluiten zij hier een verzekering voor af. Opdrachtgevers zijn niet aansprakelijk voor hun opdrachtnemers. De privé-aansprakelijkheidsverzekering van de opdrachtnemers dekt de risico’s ook al niet. De meeste postbezorgers waren hiervan niet op de hoogte.

We citeren nog even uit het onderzoek van het ministerie:

Wij laten het oordeel of de relatie tussen de postbezorgers en de postbedrijven hieraan voldoet graag aan u over. Dan de opdrachtgevers. De postbedrijven werken zoals gezegd massaal met postbezorgers met een overeenkomst van opdracht. Volgens hen gaat het om

‘bijbanen’. Ook zouden de postbezorgers er juist belang bij hebben een bijbaan te hebben waarmee ze minder dan 40 procent van het minimumloon verdienen. Dan hoeven er immers geen premies ingehouden te worden op hun vergoeding. Wij zien echter een groter belang voor de postbedrijven om te werken met overeenkomsten van opdracht. Een werknemer met een arbeidsovereenkomst en een cao, die het minimumloon verdient, kost de werkgever volgens berekeningen van de bond ongeveer 11 euro per uur. De opdrachtnemer die het minimumloon per uur verdient kost de opdrachtgever 7,60 euro per uur. Tel uit je winst. Met arbeidsovereenkomsten zijn de postbedrijven meer dan 40 procent duurder uit. Ook werkgevers die verder kijken dan alleen het eigenbelang zullen zich realiseren dat het hiervoor geschetste beeld een onwenselijke situatie is. Zolang zij echter niet hun eigen verantwoordelijkheid pakken, dient de overheid regulerend op te treden. Want concurrentie als gevolg van liberalisering van de markt mag dan wel het streven zijn, maar het kan nooit de bedoeling zijn geweest dit te laten ontaarden in dit soort concurrentie op arbeidsvoorwaarden in een sector met vooral laagbetaalde banen. Met een uitstroom van postbezorgers van zo’n 50% per jaar (aldus een woordvoerder van Sandd) vragen we ons ook af in hoeverre de continuïteit en kwaliteit van de dienstverlening gewaarborgd kan worden. We zijn door de bodem gezakt en herstel is noodzakelijk. De postsector heeft een dusdanige omvang dat deze op de in Nederland gebruikelijke wijze gereguleerd zou moeten worden via een algemeen verbindend verklaarde sectorcao. Als eerste stap op weg daar naartoe vraagt de bond de Tweede Kamer arbeidsovereenkomsten voor alle ondernemers in de postmarkt verplicht te stellen.